Кога се говори за јавната администрација и државните институции, најчесто преовладуваат сликите за застарени бирократски апарати, политички пресметки и административна неефикасност. Меѓутоа, зад официјалните соопштенија, прес-конференции и министерските и директорските потписи се крие суштинска реалност: голем дел од оперативната, стручната и одговорната административна работа ја извршуваат жените. Тие подготвуваат сложени предмети, анализираат податоци, одговараат на граѓанските барања и ги одржуваат деловните процеси на институциите. Сепак, и покрај нивниот придонес, нивниот труд често останува потценет, невидлив и недоволно признаен. Раководните, стратешките и највлијателните позиции и натаму несразмерно им припаѓаат на мажи, кои најчесто се и политички влијателни лица.
Овој феномен не е случаен, ниту е изолиран. Тој произлегува од структурни слабости во нашата социополитичка средина, каде што традиционалните родови стереотипи се преплетуваат со партискиот клиентелизам и не секогаш доволно јасните критериуми за професионален напредок. За да се разбере зошто жените остануваат во средните и пониските ешалони на институциите, треба да се анализираат механизмите преку кои нивниот труд се негира и има последици врз еднаквите можности и родовата правда.
Парадоксот на административниот товар: Извршителки без авторитет
Во организациските науки и социјалната психологија одамна е препознаен концептот на „невидлив труд“. Во државниот апарат, тој опфаќа задачи што бараат стручност, трпение, прецизност и одговорност, но носат мала медиумска и политичка видливост. Жените во институциите, од помлади соработнички до раководителки на сектори, често преземаат голем дел од овој товар. Тие подготвуваат извештаи, завршуваат предмети, одговараат пред инспекции, остануваат по работното време и изработуваат анализи за усогласеност со европското законодавство. Таквиот обем на работа го намалува времето за приватниот живот и создава дополнителен притисок.
Публикацијата „Жените и мажите во Северна Македонија, 2025“ на Државниот завод за статистика обезбедува родово разделени податоци за образованието, вработувањето и донесувањето одлуки. Бројната застапеност на жените сама по себе не значи рамноправна распределба на моќта и авторитетот. Кога напорната работа завршува успешно, признанието често го добиваат функционерите или раководителите што го претставуваат резултатот во јавноста. Така се создава култура во која од жените се очекува беспрекорно да ја извршуваат сложената работа, но без соодветно јавно признание или професионално напредување.
Работниот товар не завршува пред вратата на канцеларијата. По осумчасовното, а понекогаш и подолгото работно време, многу жени се соочуваат со т.н. „втора смена“: неплатен домашен труд, грижа за децата, постарите членови на семејството и домаќинството. Податоците на UN Women покажуваат дека жените во светот и натаму преземаат несразмерно голем дел од неплатената грижа и домашната работа. Кога овој двоен товар ќе се спои со институционално занемарување, се зголемува ризикот од професионално прегорување, фрустрација и губење на мотивацијата за напредување.
„Стаклениот таван “и политичкиот клиентелизам
Зошто квалитетните, искусни и образовани жени во државните институции тешко стигнуваат до раководни позиции? Една од причините е таканаречениот „стаклен таван“: невидлива, но цврста бариера создадена од стереотипи, неформални мрежи на влијание, политички пресметки и затворени кругови.
Во дел од државните институции, унапредувањето и назначувањето на раководни функции може да зависат од политичката припадност и неформалните контакти наместо од мерливите резултати. И Европската комисија укажува на потребата од мерит систем, транспарентни постапки и професионализација на јавната администрација. Кога одлуките се носат во затворени кругови и на неформални средби, жените полесно остануваат надвор од мрежите на влијание. Овие мрежи често функционираат како патронажни мрежи, во кои пристапот до позиции и ресурси се олеснува преку партиска лојалност, лични врски и заемни услуги, наместо преку јасни и мерливи професионални критериуми. Стереотипот ги претставува мажите како „природни лидери“, а жените како „добри оперативки“ задолжени за деталите. Жена што покажува амбиција и одлучност неретко се означува како „тешка за соработка“ или „агресивна“, додека истите особини кај мажите се толкуваат како лидерство.
Непризнавањето на трудот на жените во јавната администрација е професионална неправда и повреда на правото на еднакви можности. Дискриминацијата при унапредувањето може да биде суптилна и тешко докажлива. Таа може да се појави преку приспособување на условите во огласите, субјективно бодување на интервјуата или фаворизирање кандидати со поголема политичка поддршка. Поради тоа, квалификувани жени понекогаш со години остануваат на пониски работни места, додека колеги со поскромни резултати побрзо напредуваат.
Последици врз институционалниот капацитет и квалитетот на политиките
Негирањето на женскиот труд не ги погодува само поединечните жени, туку го ослабува квалитетот на јавната администрација и довербата на граѓаните. Кога институцијата не ги наградува знаењето, трудот и интегритетот, туку лојалноста кон неформални центри на моќ, напредувањето се врзува за послушност и лична припадност наместо за резултати и стручност.
Отсуството на жени од местата каде што се креираат политиките може да создаде „родово слепи“ одлуки и буџети. Ако во тимовите што носат стратешки одлуки за здравството, образованието, социјалната политика или урбанистичкото планирање нема доволна застапеност на жени, мерките потешко ги одразуваат различните потреби на граѓаните. Политиките за родово одговорно буџетирање, достапни услуги за грижа и заштита од вознемирување може да останат формални документи ако во раководните структури недостига родова сензитивност.
Оваа состојба го поткопува и концептот на женските човекови права. Државата преку законите и Стратегијата за родова еднаквост 2022–2027 се обврзува на еднаквост и спречување дискриминација. Ако во сопствените редови толерира системска нееднаквост, го губи кредибилитетот да бара почитување на истите стандарди во приватниот сектор и во поширокото општество.
Како до вистинско признание и системска промена?
За трудот на жените во државните институции да биде соодветно вреднуван, потребни се координирани реформи на неколку нивоа. Тие треба да обезбедат правични постапки за унапредување, видливо авторство на резултатите и услови во кои професионалното знаење ќе има поголема тежина од неформалните врски.
Прво, неопходно е задолжително воведување јасни, транспарентни и мерливи критериуми за вреднување на работата во сите државни органи. Секоја институција мора да воспостави објективен систем за следење на индивидуалниот придонес, каде што подготвените анализи, успешно реализираните проекти и стручните извештаи директно ќе се бодираат при напредувањето во повисоки звања. Авторството и заслугите мора јасно да се евидентираат, за туѓиот труд да не може да се присвојува или прикрива.
Второ, треба доследно да се применуваат мерките за родово балансирана застапеност на сите нивоа на управување во јавниот сектор, вклучително во управните и надзорните одбори, комисиите и раководните позиции во државните претпријатија. Стратегијата за родова еднаквост 2022–2027 ја поставува националната рамка за еднакви можности и учество на жените во донесувањето одлуки; нејзиното спроведување мора да се следи преку конкретни показатели и рокови.
Трето, потребна е системска поддршка за надминување на двојниот товар на жените преку флексибилни работни аранжмани, достапни услуги за грижа за деца во рамките на заедницата и нулта толеранција за каков било облик на родово засновано или психолошко вознемирување на работното место – мобинг.
На крајот, клучно е да се подигне свеста и да се сруши тишината. Жените во државните институции мора да ги здружат своите гласови, да бараат транспарентност и да не прифаќаат нивниот труд да биде земан здраво за готово или прикриван под туѓи имиња. Само преку гласно зборување за овие системски неправди, меѓусебна поддршка, активни синдикати и независни медиуми, ќе можеме да изградиме јавна администрација во која трудот на секоја жена ќе биде видлив, ценет и соодветно награден.
Авторка: Билјана Атанасовска
Билјана Атанасовска има долгогодишно искуство во државната администрација. Истовремено е и претседателка на Здружението за напредок, поддршка и одржлив развој на жените „Епл Три“ – Скопје. Преку професионалниот и граѓанскиот ангажман работи на теми поврзани со женските човекови права, родовата еднаквост, женското лидерство и создавањето еднакви можности. Има искуство во спроведување домашни и меѓународни проекти, подготовка на анализи и учество на обуки, конференции и иницијативи насочени кон зајакнување на жените и младите.
